Industrializazioaren lehen aldia:
Meatzen
garapena.
Esan dugun bezala,
Barakaldoren garapena alderdi guztietan industrializazioaren ondorio izan da,
eta gaur egun garapen izugarri horren aztarnak aurkitu dezakegu, hiri
globalizatu eta teknologiko honen barnean.
Espainia Europako beste
herrialdeen atzean hasi zen industrializazioaren garapenarekin.
Espainian XIX. Mendearen
hasieran, Kataluniako kotoigintza izan ezik, beste guztia basamortu industriala
zen. XIX mendean, Espainiako ekonomia
nagusia nekazaritza zen, Europako gainontzeko estatuak ez bezala, non
ekonomiaren ardatz nagusia industrializazioa zen jada. (Fernández Ros.JM,
Salcedo González.J, León Navarro.V, Ramírez Aledón,2009, 282-305 or, 310-443)
Aipatzekoa da Barakaldok
momentu honetan , 1857 an zehazki 2369 biztanle zituen herrixka nekazaria zela.
INEbase.
Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842: 48013 Barakaldo. Consultado 18 de noviembre de 2013. Cuando se
dispone del dato de población de hecho y de derecho se ha tomado la cifra más
alta.
XIX. mendearen lehen
erdian, kontzentrazio geografikoko industrializazioa sustatu zen, Bizkaia edo
Kataluniako nukleo batzuk industrializatzeko ahaleginak egin baitziren. Hala
ere, industrializazio hau ezin zen konparatu Europako Herrialdeen
industrializazioarekin.
Barakaldo, Nerbio
Itsasadarra alde batetik eta bestetik Trianoko Mendiek (Arboleda,
Ganekogorta..) inguratzen dute. Mendi
hauek burdin kalitate oso kalitate handikoak eta ugarikoak ziren.
Gainera Bilbo hiri merkatala zen, eta horrek esportazioak sustatu zituen.
(Eguskiza.I, 2013)
XIX. mendearen lehen
erdialderarte, meategiak udalenak ziren, eta edonork joan zitekeen burdina
ateratzera bere kabuz. Gainera Espainian ezarrita zegoen politika
protekzionistak, atzerriko enpresak bertan inbertitzea gelditzen zuen.
Barakaldon Alonsotegiko meategia (Alonsotegui Barakaldoko Auzoa zen
oraindik), Errrekatxoko meategia eta Gorostiza- La Arboledako meategia
popularizatzen hasi ziren herritarren artean. (Fernández Ros.JM, Salcedo
González.J, León Navarro.V, Ramírez Aledón,2009, 282-305 or, 310-443)
Baina 1868 an Meatzen
Legearen ondorioz, meategiak publikoak izatetik pribatuak izatera pasatu ziren,
eta horrek atzerritik hainbat enpresa etortzea eragin zuen, meategiak ustiatzeko.
Euskadi, Bizkaiko
Ezkerraldea batez ere, Espainia munduan gehien burdin esportatzen zuen
herrialdea bihurtu zuen,baina ez zeukan oraindik siderurgiarik garatuta. Urte
batzuk pasa ondoren lortuko den esportazioen kapitalarekin lehenengo
siderurgiak garatuko dira. (Eguskiza.I, 2013)
Harrizulatzaileak
Historiaren momentu
honetan, Barakaldoko lehen kirola sortuko da: Harrizulatzaileak.
XIX.mendearen bigarren erdialdean eta XX.mendearen lehen herenean,
harri-zulatzailearen lana ,meategietan zegoen lanbiderik preziatuenetariko bat
izan zen eta, bere zailtasuna zela eta, besteak baino hobeto ordaindua zegoen.
Lanbiderako behar zituzten indarrak eta trebetasunak laster ingurukoen
mirespena sortu zuten, eta lehen momentutik haien arteko lehiak sortuko dira,
apustuetan errotuak. Apustu hauek erabakiak izango dira lanbide honen kiroltze
prozesuan, baina 1904. urterarte ez da nolabait ofizializatuko. (Santamaría.J,
2003)
Harrizulatzaileen kirola antolaketa ezformal eta difuso bat zeukan,
tokiko egitura sozialean inpliziturik. Probak aldizkotazun irregularra zuten,
eta herrizka bakoitzeko jaien egutegiaren araberakoa zen.
Harri zulaketan, denbora- jakin batean gizon batek harri batzuei ahalik
eta zulo gehien egitean datzan kirola bat bezala sortu zen. Kirolariek
"harri-zulatzaileak" izena hartzen dute, gaztelaniaz ``
barrenadores´´ izanda. (Wikipedia, 2006)
Arauak sinpleak ziren, ohituretan oinarrituak eta tradizioak
legitimatuak, eta tokiko aldaerak zeuden. Partehartzea adkripzio printzipioaren
eraginez egiten zen, zure lanbidea mehategietan harrizulatzilea bazen, arrazoi
sozial horrek lehiaketetan parte hartzera presionatzen zizun.
Hasiera batean ez zegoen denbora mugarik, eta ea nork egiten zuen X zulo
lehenago zen helburua.
Kirol hau meategietan lan egiten zuten eran oinarrituta dago, izan ere
harrietan lehergailuak sartu ahal izateko horrela aritzen baitziren.
Argazki honetan lehenengo harri zulatzaileen lehiaketak nola ziren
erakusten digu, sorkuntzan erabat erreproduzitu egiten baitzen lanbidea eta
beraz zulaketa horizontala zen, meategietan bezala.
Harri-zulatzaileen teknika hau, 1904. Urtetik aurrera eman zen kiroltze
prosezuan galduko da, eta zulaketa horizontaletik, gaur egun ezagutzen dugun
zulaketa bertikalera pasatuko da. Aldaketa hau, kirolarien errendimendu maximoa
lortzeko egin zen, horizontalki egindako zulaketa askoz nekatuagoa, eta indar
gutxiagokoa baitzen.
Kiroltze prosezu honetan denbora muga bat jarriko da, eta helburua
denbora horren barruan ahalik eta zulo gehien egitea zen.
1904an Antonio Maurak ezarritako Igandeko Lanartekoaren Legeak (Ley del
Descanso Dominical) herriko plazetan jendearen bilkurak sortu, eta nolabait
kirola bezala sortu zuen harri-zulatzaileen lanbidea.
(Eguskiza.I, 2013)
Honen ondorioz, nolabaiteko
aldizkotasunaren erregulazioa suertatuko da, topaketen sistematika bat ezarriz.
Lehenengo momentuko lehia indibidualetik, taldekako dueluak izatera
pasatu zen ``Harri zulatzaileen´´ kirola. Honen ostean, beste pausu bat eman,
eta gaur egun ezagutzen dugun formatura izatea igaro zen. Formatu honetan
hainbat taldeek, herriko enparantzan elkartu eta talde guztien arteko lehiaketa
bat sortzen zuten, lortu beharreko sakonera zehatz batekin, denbora mugatu
batean eta harri zulatzaileen arteko erreleboen bidez, harri bakoitzean
pertsona bakarra zulatu dezakeelarik aldi berean. (Santamaría.J, 2003)
Arauei dagokienez, tokiko aldaeran zeuden, etaa kasu askotan Gallartan
edota Barakaldon egin beharreko zuloak 5 cmko aldea zuten. Arauetan ados ez
jartzea, konparagarritasun unibertsala ezinezkoa egiten zuen, eta beraz,
inportatzen zena egun horretan irabaztea zen. Gainera, materialak eta probaren
garapenerako baldintzak ez ziren homologatuak, adibidez, harriena. Nolabaiteko
homologazioak bazeudela aipatzekoa da, baina era tradizionalean, ohitura eta
hitzarmena jarraituz, adibidez, herri antolatzaileak harri guztiak meategi
beretik ateratak izan behar zirelan.
Atazak, baldintzak, partehartzaile kopurua, laguntzaile eta zulatzaileen
arteko rolak desberdinak ziren herri bakoitzean.
Harri zulatzaileen lanbidea, kirol nolabait ``instituzionalizatua´´
izatera eragin zuen faktore garrantzitsuena apustuak izan ziren. Emaitzen
inguruan hain interes handia egoteak, jendeak nolabaiteko antolakuntza eskatuko
du, eta horrek instituzionalizatzeko beharra sortuko du.
(Eguskiza.I, 2013)
Epaileak herrementa bitxi baten
bitartez, zuloak neurtuko ditu, egin beharreko zuloak berdinak izango dira
herri guztietan, materialaren inguruan espezifikazio tekniko batzuk eskatuko
dira….
Probaren zentzua egun horretan
irabaztea jarraituko du izaten, baina beti ere apustu aukerak sortzen.
Harrizulatzaileek entrenamendu
txikiak egiten hasiko dira, beti ere proban egin beharrekoaren errepikapen
batekin.
Ikusleek esfortzua eta nekea
mirestuko dute, eta ez hainbeste teknika. Hala ere, zulaketa teknika hobetzen
hasiko da, irabazteko aukerak asko handitzen zituena.
Ez dugu garai honetako datu
askorik, informazioa ahoz ahozkoa izan baita, eta kirola instituzionalizatua ez
egoteak, dokumentu idatzien gabezia sortu du.
Hala ere, ``Errekatxoko
Harrizulatzile Taldean´´ esan diguten bezala, Barakaldoko hainbat harri zulatzaile koadrilak zonaldeko
lehiaketetara joaten ziren garai hartan.
Aipatzekoa da, Barakaldoko
enparantzan, gaur egungo San Bizente auzoko elizaren aurrealdea, non lehenengo
udaletzea zegoen, harri-zulatzaile lehiaketak egin ziren Gerra Zibilararte.
Ondorengo argazkian ikusten dugun moduan,1930eko hamarkadan,industriaren
garapenaren ondorioz, harri-zulatzaileen arteko lehiaketak desagertu ziren,
batez ere mailu pneumatiko eta konpresoreen erabilerak eskulanak ordezkatu eta lanbidea
desagertu zelako.
Ia mende oso batez desagertua izan ondoren, 1998ko urriaren 3an
Ortuellako Euskal Jaietan lehiaketak berreskuratu zituzten.
Hasieran lehenengoko jaietan erakusketa moduan egiten zuten, baina,
kirol taldeak sortu ahala, Ligaxka bat ospatzen hasi ziren. Probaren zentzua
jada ez da izango aurkariari irabaztea edota apustu aukerak sortzea, baizik eta
Rankingean kokatzea, eta errendimendu motor garbia lortzea.
Materialak homologatu egingo dira, arau bateratuak sortu, neurtzaile
tekniko bereziak, egutegi sistematiko bat sortu, hasteko eskolak…
Telebista kirolaren barnean sartuko da, nahiz eta ez oso indartsu.
Publikoa ``in situ´´ egotetik, telebista bidez ikusteko aukera izango du.
Gaur egun Euskal Herriko Harri-Zulatzaileen liga Bizkaiko kirol
munduaren barnean finkatu egin da. Liga honetan Trapagaran,Burdin gazteak,
Kabiezes,Las carreras A eta B, eta Barakaldoko Errekatxo parte hartzen dute.
(Santamaría.J, 2003)
Aipatzekoa da baita, nahiz eta tradizioz mutilen lanbide eta kirola izan
dela, gaur egun neska batzuk animatzen hasi dira, eta nahiz eta oraindik
emakumeen talderik nahiz ligarik ez egon, segur aski gutxi barru, gure
herritako enparantzetan ikusiko ditugu.
Beraz, harri-zulatzaileen kirola, Barakaldoko kirolen aitzindari bezala
hartu genezake. Meategietako lanbide gogor onek Barakaldoko lehen kirol
lehiaketak eta ``kirol taldeak´´ sortu zituen, herritarren ikusmina eta apustuekin batera.
Dantzak
Dantzek eta erritu
folklorikoek baita ere garrantzia handia izango dute garai horretako
Barakaldon.
Jai egunetan eta egun
berezietan, Barakaldotarrak, emakumeak batez ere, kalera aterako dira haien
dantzak erakustera. Betidanik bi dantzatzeko era desberdin aurkitu ditugu:
Alde batetik, herriko
dantza, bai herriko bai auzo txikietako enparantzetan egiten zena eta edonork
parte har zezakeenean.
Beste alde batetik
erakustaldi dantza, herriko jaietan ``El Carmen ´´ egunean ( Uztailaren 15ean)
edota lutxana auzoko jaietan ``Artzainona´´ egunean ( Apirilaren 21 ean).
Dantzatzen ziren dantza
ezagunetarikoak, eta gaur arte iraun digutenak, arku dantza, dantzari dantza,
espata dantza eta xakelako dantza dira.
1904an Antonio Maurak ezarritako Igandeko Lanartekoaren Legeak (Ley del
Descanso Dominical), eragin handia izan zuen langile eta berez emakumeen lan
egutegian. Horrek herriko biztanleek aisialdirako denbora izatea ekarri zuen,
eta enparantzetan jendea dantzatzera bultzatu zuen eta herritaren poztasuna
nonahi aurkitzea eragin zuen.
Kaleko jolas tradizionalak
Jolas tradizionalek
garrantsia handia izaten jarraitzen zuten gizarte honetako kulturan.
Aurreko etapan azaldu
ditugun jolasak kaleetan ikusten jarraitzen zuten, gero eta handiagoa egiten
zen Barakaldoko biztanlerian.
Kaleko jolas
tradizionalei dagokienez,``Güito´´ bezalako jokoa famatua egin zen Barakaldoko
gaztetxoen artean, eta oliben hezurrak zulotxo batean sartzen izugarrizko
lehiaketak hasi ziren egiten, auzoen arteko lehiaketan antolatzen eta guzti.
``Txorro morro piko taio
ke´´ jolasa, bata bestearen gainetik salto egitea helburua zuena umeen algarak
auzo osoan zehar entzutea eragiten zuen. Jolas honek aurretik egondakoak baino
sasoi fisiko askoz handiagoa eskatzen zuen. Honako argazkia ikusten jokoaren
idea bat egin dezakegu.
Industrializazioaren bigarren aldia:
Siderurgiaren garapena.
Esan dugun bezala,
Barakaldo, gaur egun ezagutzen dugun hiri bezala, industrializazioarekin hasi
zen, eta hazkunde ekonomiko nahiz demografiko horrek, jada ``hiria´´ bihurtu
zen Barakaldoko, kirolen eta jarduera fisikoen garapena ekarri zuen.
XX. mendearen hasieran
hasi zen Euskadin,Bizkaian batez ere, siderurgia garatzen, Ybarra eta Etxebarri
bezalako familia burgesen eskutik.
Industrializazioaren lehenengo
urratsak 1864. urtean hasi ziren,Barakaldon kokatu ziren lehenengo fabrika
siderurgiko aintzindariekin:
Lehenengoa Mwinckel jaunen ``Arregui y Cía´´., bigarrena
`` Santa Águeda´´ eta hirugarrena Ybarra familiarena ``Ibarra y Cía´´ ``Nuestra
Señora de El Carmen´´ izendatutakoa, gaur egun, Lasesarre futbol zelaia eta
polikiroldegia aurkitzen diren lekuan. (Fernández
Ros.JM, Salcedo González.J, León Navarro.V, Ramírez Aledón,2009, 282-305 or,
310-443)
Honako grafikoan ikusten
dugun moduan hiriko demografia izugarri handitzen hasi egin zen,1857 an 2369
biztanle izatetik 1900 ean 15013 biztanle izatera igarotzen. Hortik aurrera gorakada izugarria izango da,
eta 1891 an biztenle kopuru gehien lortuko ditu 118 615 biztanleekin.
INEbase. Alteraciones
de los municipios en los Censos de Población desde 1842: 48013 Barakaldo. Consultado 18 de noviembre de 2013. Cuando se
dispone del dato de población de hecho y de derecho se ha tomado la cifra más
alta.
Baina ``benetako´´
siderurgiaren garapena Barakaldon 1902. urtean, gertatuko da, Bizkaiko Labe
Garaiak / Altos Hornos de Bizkaia sortuko direnean.1902. garren urtean, La
Vizcayna edo La Iberia bezalako hainbat siderurgia enpresak elkartu egun ziren,
BLG/AHV sortzeko. Hau XX mende osoan zehar Espainiako empresa handienetarikoa
izango da, eta Europako nahiz munduko erreferente bihurtuko da. (Eguskiza.I,
2013)
Honen nukleoa gaur egun Bilbao Exhibition Center aurkitzen
den lekuan zegoen.
Horrez gain,
siderurgiaren inguruan beste industria batzuk garatu ziren, hala nola,
mekanikak eta ontziolak; aipatzekoa Euskalduna (Bilbon) eta La Naval (Sestaon).
Industrializazioak aldaketa sakonak sortu zituen Barakaldon:
Ondorio demografikoei dagokionez, biztanleria hazkunde handia jasa zuen.
Jaiotze tasa oso handia zen, baina hilkortasun tasa oso handia zen
baita,bizi itxaropen baxuarekin batera. Bizi baldintzak txarrak ziren, lan ordu
gehiagi eta medikuntza atzeratua. Hala ere, migrazio mugimenduak izugarriak
ziren, historian handienak, eta nekazal lurraldeetatik Bizkaiara, eta batez ere
Barakaldora, estatuko puntu guztietatik etorkinak etortzen ziren. Ugarienak,
Galiziarrak, Gaztelakoak eta Andaluziarrak izan ziren. Hauek haien kultura,
jolas eta kirol desberdinak ekarriko dituzte Barakaldora. (Eguskiza.I,
2013)
Aipatzekoa da, gehiengoa, guztia ez esateagatik, gizonena izan zela, eta
horrek eragin handia izango du kirolekin eta jarduera fisikoekin
erlazionatzean, emakumeena oso lotuta egongo baita bertoko kulturarekin
(dantzekin, joko tradizionalekin..) era gizonena kirol berriekin (futbola,
saskibaloia..).
Hirietan aldaketak sortu ziren. Barakaldon industriak kokatu ziren, eta
lehen bertan zeuden burgesak eta fabriken jabeak itsasadarraren eskumako aldera
lekualdatu ziren, ke eta zikinkeriatik aldenduz. Barakaldo hiri langile
bihurtuko da, multikulturalitate izugarrikoa.
Industrializazioak
ondorio politikoak ekarriko ditu baita, alderdi politilko berriak sortzen.
Alderdien eraketak batik bat Bilbon gertatu ziren, alderdiak burguesek
bultzatuak izan baitziren, baina berehala zabaldu ziren Barakaldo bezalako
inguruko herrietan.
Aipatzekoa da
1886.urtean Facondo Perezagua Bilboko lehen Elkarte Sozialista sortu zuela
(PSOE),eta 1895. urtean Sabino Aranak PNV sortu zuela. Azken honek
industrializazioan ikusi zuen Euskal Herritarren etsai nagusia eta honen kontra
gogor jo zuen. (Eguskiza.I, 2013)
Argazki honetan,
``Barakaldoko Herriko Etxea/ La casa del Pueblo de Barakaldo´´ ikusten dugu,
Barakaldoko eta batez ere Bizkaiko Labe Garaietako langileen egoitza sindikala
izan zena, PSOEk bultzatua. (Fernández Ros.JM, Salcedo González.J, León
Navarro.V, Ramírez Aledón,2009, 282-305 or, 310-443)
Industrializazioa
Barakaldoko garapena ekarri zuen eta honek Barakaldoko kirolaren eta jarduera
fisikoarena.
Garai honetan Espainiako
lehenengo federakundeak sortzen hasiko dira, hala nola Espainiako Futbol
Federazioa (1913), Espainiako Saskibaloi Federazioa (1923), Euskal Pilotako
Nazioarteko Federazioa (1929)…
Kirolaren munduan eta
honen izaeran,apustuan errotutako jokoetatik, gaur egun ezagutzen ditugun kirol
modernoetara igaroko gara.
Antolaketa formal oso
espezifikoara igaroko da, instituzionalki bereiztua erregional, nazio eta
nazioarteko mailan. Arau formal, idatzi eta konplexuak, era pragmatikoan
eginak, eta mekanisko razional-burokratikoen bidez legitimatuak erabiliko dira,
eta hauen aldaketak bide razional-burokratikoen bidez egingo dira.
Nazio eta nazioarteko
estandarizazioa egingo da, (arauena,
baloiaren tamaina eta formarena, espazioa mugatua da, ateak garbi bereiztuak,
denbora mugak aldez aurretik ezarriak, jokalari kopurua finkoa eta bi taldeetan
berdindua... )
Jokalarien arteko rol
bereizketa handia, jokalarien eta ikusleen rolen arteko bereizketa zehatza eta
egitura bereizketa handia ezarriko da. Kontrol sozial formala, “jokotik at”
baileuden jokatzen duten arbitroek gauzatua. Arbitroak erakunde legegile
zentralek izendatzen dituzte futbolaren kasuan Espainiako Futbol Federazioa,
eta zilegitasuna hortik datorkie. Edonork arauak bortxatzen baditu, arbitroek
jokoa gelditu eta faltaren garrantziaren arabera graduatutako zigorrak
ezartzeko ahalmena izango dute.
Enfasia trebetasunean
jartzen da, indar fisikoari kontrajarriz eta partehartzea lorpenaren
pintzipioak ezarriko du, hau da txapelketa batean parte hartzeko, gutxieneko
maila erakutsi beharra dago.
Tokiko txapelketei nazio
eta nazioarteko txapelketak gainjartzen zaizikie. Eliteko jokalari eta taldeak
sortzen dira; nazio eta nazioarteko mailako aitorpena lortzeko aukera dago, eta
kirolak prozesu sozioekonomikoen menpean egongo dira.
BARAKALDO FUTBOL TALDEA
Barakaldoko futbol talde
historikoa 1915. urtean ditu bere hastapenak. 1917. urtean ofizialki federatu
egin zen arren, hasiera batean, futbol taldeak jokatzen zituen partiduak
lagunartekoak ziren. Pixkanaka inguruko auzoen kontrakoa taldeekin lehiatzen
hasi zen. Garai horretan araudia oso gutxi zehaztuta zegoenez, jakin badakigu,
hasierako partidu hauetan, gol kopuru jakin bat lortzen zenean, porteriaz
aldatu egiten zuten taldeek. Araudi kurioso honen arrazoi nagusia, partiduaren
iraupena zenbatzeko erloju baten faltan aurkitzen dugu.
Barakaldoko futbol
taldeak izan zuen lehendabiziko futbol zelaia El Barracón inguruan zegoen areaz beteriko zelai bat izan zen
(trenbidearen eta Cuadro Maderos artean,
geroago Altos Hornos lantegiak bere jabetzan hartuko duena).
Jakina denez, porteriak,
El Carmen kalean zegoen Estanquillo de
Elvira-tik futbol zelaira, jokalariek beraiek eramaten zituzten partiduak
jokatu ahal izateko.
1918-1919. denboraldian
Barakaldo futbol taldeak Campeonato
Regional-ean hartu zuen parte lehendabizikoz. C kategorian egin zuen debuta taldeak, eta partidu bat bera ere ez
galdu ostean, txapeldun bilakatu zen, B
kategoria eskuratuz.
Barakaldoko
futbolaren historiaren gertaera nagusien artean, 1939. urtean eman zen
taldearen izen aldatzea izan zen. Barakaldo Oriamendi izen hartu eta Kopako (Copa del Generalísimo) finala jokatzera
iritsi zen izen berria zuen futbol taldea. Partidu hura, Club de El Ferrol-en
kontra jokatu zuen Lasesarren. Etxean berdindu ostean, Galizian Barakaldo
Oriamendi-k galdu zuen 2-1-eko emaitzarekin. Kopako finala Stadium de Montjuic-en jokatu zen 1939. urteko Ekainak 25ean
Sevilla futbol taldearen aldeko 6-2 ko emaitzarekin.
1939-1940. urtean liga
itzuli zen. Barakaldoko futbol taldeak bigarren mailari ezin izan zion eutsi
1944-1945.ean. Hala ere, hurrengo urtean, bigarren mailara itzuli egingo da.
Altos Hornos de Vizcaya
lantegiaren laguntza ekonomikoen ondorioz, hasierako txuriurdin koloreak gaur
egun historiko bihurtu diren hori-beltz koloreak ezarriz. Kamisetan, kolore
gorrixka duen lauki baten gainean A.H.V. (Altos Hornos de Vizcaya) letrak hartu
zituen, iragarki gisa. 1942-1943. denboraldirako.
Garai honetan
Barakaldoko futbol harrobia sustatzen hasten da eta Lasesarretik hainbat futbol
jokalari ospetsu sortu ziren; Alconero, Bustos, Mencía, Calvo, Llorente eta
karrera internazionala egin zuten beste hainbat jokalari.
Orduan, Barakaldo futbol
taldeak garai onak bizi zituen. Horren adibide Trofeo Nervión bezala ezagutzen zen txapelketaren lorpena izan zen
Sestao-ko futbol taldearen kontra.
1948.urteko Urriak 28,
Barakaldoko futbol taldeak hainbat aurrerapauso eman zituen. Alde batetik
jokalarien zelairatzea, aldageletatik zuzenean egiteko ahalbidetzen zuen tunela
inauguratu zen, eta bestetik, jokalari bakoitzak bere zenbakia kamisetan jarri
behar izan zuen lehendabizikoz.
1949.urteko Otsailak 27,
Barakaldoko futbol zaleek oroimenean izango duten data bihurtu zen. Real
Sociedad taldearen kontrako partidu baten eta epailearen zalantzazko erabaki
baten ondorioz, Barakaldoko futbol taldea, lehenengo mailan jokatzeko aukerak
ihes egin zion. Urte honetan gainera, Lasesarre futbol zelaian partidu
internazionalak ikusteko aukera egon zen lehen aldiz, Tolouse eta Le Havre
bezalako talde frantsesekin. Orduan, Barakaldoko futbol taldeak, bere lehenengo
jokalari atzerritarra fitxatu zuen; Brun frantsesa.
1952.ean, Barakaldoko
futbol talde jubenila, txapeldun izan
zen; Edu, Cholo, Urquiaga, Larburu, Manolín, Flores,
Peña, Ocio, Alonso eta Gorostizak osatutako hamaikakoarekin.
1967an 50. urteurrena ospatu zuen Barakaldok, Jose Cruz
Echevarria Lastraren lehendakaritzapean. Garai horretatik gaur egunera,
Barakaldoko futbol taldeak, bigarren eta hirugarren mailak tartekatuko ditu.
Aipatzekoak dira 1977-1978. denboraldian lortu zuen bigarren mailako 4. postua,
Zaragoza, Huelva eta Celta bezalako taldeen atzetik.
Gaur eguneko bigarren mailako eraldaketaren ondorioz,
bigarren B mailan egon da Barakaldoko futbol taldea. Historia garaikideari
dagokionez, aipatzekoak dira Lasesarre futbol zelai zaharraren desagerpena
2000. urtean. San Vicente-ko zelaian hiru urtez jokatu ondoren, Lasesarre
berria eraiki zen 2003. urtean, Barakaldo eta Athletic de Bilbao arteko
lagunarteko partidu batekin inauguratuz.
LUTXANA AUZO BEREZIA
Hiriaren hazkunde
izugarriaren ondorioz, bertoko auzoak handitzen hasiko dira, eta Lutxana
bezalako auzoetan nolabaiteko giro desberdina sortuko da.
Lutxana,
Rontegiko magalean kokaturiko gune bukolikoa da eta lehenengo industri
iraultzak astindu zuen, Bizkaiko biztanle kopuru handieneko industri zentro
bilakatu zelarik.
Bilbao-Santurtzi
trenbideaz gainera, lau trenbidek gurutzatzen zuten. Bestetik, hainbat fabrikek
hirigunea inguratu zuten, bai eta keek, zaratek eta txistu hots sarkorrek lan
gune bihurtu arte ere.
Jaiotzen
ari zen mundu hark bertokoak eta kanpotarrak, nekazariak eta marinelak,
eraikileak eta meatzariak elkarbidetu zituen, bat eginez aurrera joateko
ahaleginean.
Rontegitik
Balejora, Errotabarriatik Landabekora eta La Riojatik Munoara dauden Lutxanatarrak,
industria zaintzeaz gain, sekulako ekintza kulturala jorratzeko gai izan ziren.
Hain izan da oparoa jarduera kulturala ezen, kultura, gizatasuna goratzeko
elementutzat hartu zuten herrietako urtekarietan egotea merezi baitute.
Haurren
eta helduen Dantza Taldeak, Txistu Akademia, Jai Batzordea, La Peña Lauky, 50
ahotsetako Abesbatza, pilotazale eskola eta sokatira taldea, Mendi taldea,
Scout taldea, Txirrindulari kluba… Lutxanaren ikur bihurtu ziren urteetan
zehar.
·
AMAIA DANTZA TALDEA
1955.
urtean jaio zen Grupo de Danzas Vascas
Amaia dantza taldea. José Miguel Alonso eta Fernando Zaballa-ren eskutik
sortu zen tradizio eta kultura folklorikoa bultzatzeko nahia. Garai honetan,
faktore ezberdinengatik, ekonomiko eta politiko bereziki, herriko ohiturak
galtzeko arriskua sortu zen eta horren ondorioz, dantza talde bat sortzeko
lehendabiziko pausuak eman ziren.
Luis
Torre txistulariarekin taldea osatzen hasi ziren. Amaia, Luis Torre-ren alaba,
dantza taldea osatzeaz arduratuko zen, besteak beste Pablo Cacho, Luis Gómez
eta Angel Landeta-ren elkarlanari esker.
Aipagarria
da garai hartako eta 25 urtez parroko bezala jardun zuen Fermín Goti-ren
laguntza eta babesa. Dantza taldearen entsaiuetarako lokala uzten zien, baita
dantzarien jantziak sortzeko diru-laguntza ere.
·
SPORTING CLUB DE LUTXANA
Sporting
de Lutxanak 1923. urtean du Bizkaiko futbol federazioan bere lehendabiziko
erregistroa. Hala ere, 4 urte lehenago, Giralda bezala ezagutzen zen futbol
taldea ordezkatu egin zuen Sporting-ek. Klubaren izena eta bere jatorria gaur
egunean oraindik ezezagunak diren arren, uste denez, Lutxana inguruko 18-20
urte bitarteko gazte koadrila batek sortu zuen.
Sporting izenaren jatorria
ordea, garai horretan Orconera Iron Ore
burdin mineral ustiapenean espezializatuta zegoen enpresako ingeles jatorria
zuten langileei atxikitzen zaio. Gaur egun Sporting izena hartu duten talde
asko egon arren, urte askotan zehar Espainiar estatuan 2 izan ziren izen hau
erabiltzen zuten futbol klubak; Sporting de Lutxana bera eta Sporting de Gijon
(burdingintzaren ondorioz garatu ziren zonaldeak izateaz gain kolore berdinak
hartu zituzten kamiseta sortzeko).
Lutxanako futbol taldeak
Bizkaiko futbol federazioak antolatzen zituen eskualde mailako hainbat
txapelketetan hartzen zuen parte. Gerra zibilaren ostean, Club Lutxana bezala
berrizendatu zuten, izan ere, frankismo garaiko legedi berriak atzerritarrak
ziren izen guztiak debekatu egin ziren. Sporting izenaren debekua aurrera
eraman zen arren, zaletuen artean mantendu
eta frankismoa amaitzearekin bat, 70. hamarkadan berriz, Sporting izena
berreskuratu egin zen.
Taldearen lehenengo
urteak oso zailak izan ziren Sporting-entzat. Bizirauteko arazo larriak izan
zituen kirol emaitza eta egoera ekonomiko txarren eraginez. Hasiera kaxkarra,
sailkapenean azkeneko postuetan ibiltzen zen beti, nahiz eta pixkanaka taldeak
heldutasun maila lortu zuen, 1935-36. urteko denboraldian lidertza eskuratuz.
Getxoko futbol taldearekin batera promozioa lortu zuen arren, gerraren
hasieraren eraginez, ez zuen kategoria berrian jokatzeko aukerarik izan.
Gerra ostean, 1946-47
eta 1953-54 urteetako denboraldietan Sporting de Lutxana futbol taldeak bere
urterik oparoenak bizi izan zituen Trofeo Hierro eta Bizkaiko kopa irabaziz.
1954-1955
denboraldiarekin batera Sporting Lutxanaren futbol talde jubenila sortzen da.
Gertaera hau garrantzia handia izan zuen taldearentzat, izan ere, sorketa berri
honekin, taldearen harrobia sortzeaz gain, etorkizunerako talde zein jokalariak
ziurtatu egin ziren.
Altos Hornos lantegiaren
hedapenarekin, garai hortan erabiltzen zen futbol zelaia derrigortutako modu
batean, desagertu egin zen. Garai honetan Bizkaiko herri ezberdinetako futbol
talde ezberdinen zelaietan jokatzen ibili ondoren, Sefranito enpresak zituen
zelai batzuk uztea lortu zen, herritarren laguntzari esker. Horrela, 1966.
urteko irailean Sefanitro futbol zelaia inauguratu zen Bilbao Athletic-en
kontrako partidu baten ospakizunaren bitartez.
1974.ean Sefranito
enpresak taldeari utzitako lurrak bereganatzen ditu eta Bizkaiko herri
ezberdinetatik bidaiatzen ibiltzeko beharretara itzuli zen taldea. Azkenik,
1984. urtean Sporting-ek gaur egun erabiltzen jarraitzen duen futbol zelaia
eraiki zuen, Serralta
EUSKAL PILOTA
1922. urtean Venancio
Gerrikabeitia kirolari handia Aulezti herritik Barakaldora iritsi zen. Orduan,
frontoia berreskuratzeko ahalegin handiak egin zituen eta frontoiaren itxura
aldatzea lortu zuen. Kirol eta ospakizunetarako gune bezala moldatu zuen
Barakaldoko frontoi zaharra. Frontoiak duen erdiguneko kokapenari esker,
biltzeko gune herrikoia bihurtuko da denbora gutxian. Ondorioz, harmailak
eraiki ziren udako gauetan dantza eta zine ikuskizunak bizitzeko. Horretaz
gain, mota guztietako ekintza kulturalak eta bertako kirol txapelketak
antolatzen hasi ziren; barrenatzaile, aizkora edota pala txapelketak. Beraz,
esan dezakegu, Barakaldoko frontoiak garrantzi handia izan zuela bertako
kultura zein kirolak garatzeko orduan, izan ere, bertan antolatzen ziren
txapelketa zein ikuskizun guzti hauek.
1927.ean Luis Agapito
Montalbán-en eskutan gertau zen frontoiaren zuzendaritza. Sestaon jaioa,
Landaburuko baserrian finkatu zen, San Juan kalera etxez aldatu aurretik.
Agapito Astilleros de Sestao enpresan
lan egiten zuen eta frontoiari argindarra eman zion lehenengo pertsona izan
zen. Horren ondorioz, gimnasio bat eraiki zen frontoiaren barruan, eta boxeo
gau handiak ospatu ziren frontoian bertan.
1929. urtetik aurrera
Cipriano Ruiz La Arboleda-n jaiotako pilotaria izan zen esku pilota Barakaldon
mantentzeko ahalegina burutu zuen perstonairik ospetsuena. Garai honetan
Barakaldoko frontoitik pilotari ospetsu asko atera ziren; Arrieta Achabal,
Bilbao Moreno, Del Río Pérez, Latatu, Pérez García, Ruiz García, etab.
Egunero ikus zitezkeen
pilota partiduak Barakaldoko frontoian. Pilotari ospetsuen eraginez, pilota
partiduak ikusgarritasuna lortzen joan ziren eta horrek zaletu asko sortu
zituen Barakaldon. Frontoia egunero zaletuz betetzen zen eta horren ondorioz,
iganderoko partiduetan 1960. urtetik aurrera 20 real (5 pezeta) ordaindu behar
zituen ikuskizunaz gozatu ahal izateko. Orduantxe, zaletasunarekin batera,
euskaldunon kulturan hainbesteko ohitura duen apustua sortzen hasi zen
Barakaldoko frontoian.
Barakaldoko frontoiak
izena hartzen joan zen urteekin, eta nahiz eta zorua pilotaren punparentzako
oso irregularra izan, eta egoera onenean egon ez arren, garaiko pilotari
profesional ospetsuenak Barakaldoko frontoian partiduak jokatzen hasi ziren;
Atano III, Ubilla, Mondragonés, Echabe, Urquidi, etab.
Pilotaz gain, Cipri-k
frontoiko taberna zuzentzen zuen. Taberna pilota inguruko eztabaida gune
ospetsu bat bihurtu zen eta bertan ere, tute eta mus bezalako joko
tradizionalek ospe handia lortu zuten. Aipatu den bezala, frontoiak sabairik ez
zuen, baina hala eta guztiz ere, eguraldiak laguntzen ez zuenean, pilotariek
partiduekin jarraitzen zuten, pilotak aguantatzen zuen heinean. Zorua urez
gainezka zegoenean, segituan ahal zen moduan sikatu, zerrautsez estali eta
jokatzen jarraitzen zuten.
1963. urteko Urrian,
Barakaldoko frontoia bota zuten, bere ordez, etxebizitzak eraikitzeko. 1985.
urteko Martxoak 3an Gure Kirola pilota klubaren ekimenari esker, Barakaldoko frontoi
zaharrean jokatu zuten pilotariei, merezitako omenaldi hunkigarri bat egin
zitzaien. Garaiko profesional partiduak antolatu ziren (García AriñoIV-García
AriñoII vs García Ariño I-Gorostiza).
Hermanos de la Salle
pilotalekua Hermanos de La Salle
ikastetxearen instalakuntzen barruan kokatuta zegoen. Ismael Gorostiza
arkitekto barakaldotarrak eraiki zuen eta Altos
Hornos de Vizcaya enpresak finantzatu zuen. Argentina hiribidean kokatuta,
gaur egungo Askatasunaren hiribidea, 1947. urteko Maiatzak 18an inauguratu zen. Pilotaleku honen horma eta
frontis handiak aprobetxatuz, beste hiru frontoi txiki eraiki ziren, esku
pilotaren hastapenerako. Barakaldés frontoia
bota zenean, garrantzia handia lortu zuen pilotaleku honek eta urtero Apirilak
7 eta 8, San Juan Bautista de la Salle patroiaren omenez, profesional partidu
eta txapelketak antolatzen ziren.
1975. urtean
ikastexearekin batera, bota egin zuten Hermanos
de la Salle pilotalekua. Gaur egun, frontoiaren ordez, lurrazpiko parkingak
eraiki dira eta bertan, Barakaldés frontoi
berria eraiki zen 1995. urtean.
PAULES SASKIBALOI TALDEA
Etapa honen azkeneko txanpan, gaur egun Barakaldoko saskibaloi talde ospetsuena sortu zen: Paules Saskibaloi Taldea.
Paules saskibaloi taldea
1970. urtean sortu zen. Paúles ikastetxetik sortu zen taldea da eta hori dela
eta lehendabiziko talde hauek senior eta infantil mailatan egin zuten. Pedro
Ignacio Aramberri izan zen taldearen sortzailea eta izugarrizko arrakasta lortu
zuen denbora oso motzean. 1978-79. urteko denboraldian Paúles taldeak
saskibaloiko 3. maila lortu zuen, gaur egun EBA bezala ezagutzen dena.
Garai hartan eskolako
instalazioetan jokatzen zituzten partiduak baina 3. maila eskuratzearekin batera,
saskibaloi kantxa berri baten beharra sortu zen. Urte horretan 800 ikusle
biltzen zituen pabiloia eraiki zen.
3. mailan zazpi urtez
egon zen P. Aramberriren zuzendaritzapean. 1986. urtean liga irabazi eta
2.mailan jokatzeko aukera lortu zuten. 1986-87.urteko denboraldian taldeak
kalitatezko salto bat hartu zuen Tasio Uriarte entrenatzaile bihurtu zenean.
Garai honetan talde handi bat sortzeko ametsak eta gogoek indarra hartu zuten.
Gaur egun LEB bezala ezagutzen dugun mailan jokatzea lortu ondoren, babesle
berriak lortzeko ahaleginak egin ziren jokalari berriak kontratatzeko aukera
izateko. Gogoak izugarriak ziren garai horretan eta horrelako esaldi bitxiak
gaur egun ere, Barakaldoko biztanle askoren memorian jarraitzen dute.
"sería un
verdadero impacto ver a dos "negrazos" de dos metros y pico paseando
por Zaballa” P. Aramberri
1989.
urtean Paúlesek ezin izan zion mailari eutsi baina hala ere, hurrengo urtean
berriro ere dagokion maila eskuratu zuen, benetako taldearen nortasuna argi
utziz. 90. hamarkadan gauzak aldatzen hasi ziren. Maila galdu ondoren, Euskal
Autonomi Erkidego mailan lehiatzera mugatu zen, eta taldearen hastapenetatik
lanean egon ziren pertsona askok taldea utzi zuten.
Gaur egunean taldea
trantsizio garai batean dago. Saskibaloi kluba jaioberritzat hartzen da eta
berriz haste prozesu batean murgilduta dago. Harrobia mantendu ahal izateko
hainbat sustapen proiektu egin dira azken urteetan, txapelketa eta topaketa
ezberdinak antolatuz.
KALEKO JOLAS TRADIZIONALAK
Industrializazioak
Barakaldoko kaleetako jolas tradizionalen eredua aldatu zuen erabat, eta
kirolen garrantzia handitzen zen einean, jolas tradizionalena txikitzen zen.
Futbola eta saskibaloia
ikastetxeetako patioetan nagusitu izan zen jolas tradizionalen gainean. Hala ere, hauek oraindik bizirauten zuten,
batez ere nesken eskuetan, mutilak kiroletara jotzen baitzuten.
``Kanikak´´ bezalako
jolasak, milaka aldaera zituena,``ziba´´ edota ``peonza´´ren jolasa nonahi
aurkitu zenezaken Barakaldoko kaleetan.
Materialen erabilpena,
kasu askotan siderurgiaren soberakinak, jolasetan elementu beharrezko bezala
sartu zen.
``Diaboloa´´ bezalako
jolasa izugarrizko berrikuntza zen, eta gutxik zuten aukera halako tramankulu
garesti bat erosteko. ``La roda´´, metalezko gurpil batekin aritzen ziren
jolasetan Barakaldo industrialetako umeak, eta enpresetatik hartzen zituzten
materialekin, oraindik geratzen ziren mendi tontorretan txabolatxoak eraikitzen
zituzten.
Baina behin ``kromoak´´
bai futbolari eta txirrindulari ospetsuen aurpegiekin merkaturatzen hasi
zirenean hauekin jolasten, trukatzen edota mozten eta caca-colako ``txapetan´´
itsasten hasi ziren aurrak, haien artean lasterketak egiteko.
``kromo´´en booma
izugarria izan zen, eta bai ume bai helduek kirolari ospetsuenen ``kromo´´ak
izateagatik izugarrizkoak egiten zituzten.
No hay comentarios:
Publicar un comentario